3 De Treurbeuk bij de kerk (en het graf van J. Ledeboer)

bomen, Interessant, Natuur, Uncategorized, Vrijwilligerswerk, , , , ,

Bomen van Randwijk, deel 3
Een gesnoeide versie van dit bomenverhaal is gepubliceerd in de papieren Randwijker van december ’25-februari ’26

 

 

De oudste bomen in Randwijk zijn de treurbeuk bij de kerk en de varenbeuk achter het huis op Kerkstraat 3. Ze zijn vermoedelijk geplant in 1880 – 1890 en opgenomen in de monumentale bomenlijst van de gemeente Overbetuwe. Beiden zijn selecties van de gewone beuk, ontstaan in de 19e eeuw. Deze selecties werden daarna door stekken vermeerderd. Herman Mauritz van Mabo Boomkwekerijen: ‘Deze cultivars waren erg duur, dus werden de bomen met een duidelijke reden geplant’. Zo komen treurbeuken vaak voor op begraafplaatsen en in parken.

De treurbeuk bij de kerk

De oude treurbeuk bij de kerk is in goede conditie, zo is te lezen op de website
https://www.monumentalebomen.nl/. De boom wordt om de paar jaar geïnspecteerd door de Bomenstichting omdat hij gezien wordt als een nationaal belangrijke boom en is opgenomen in het landelijk register van monumentale bomen. De inspecteur schreef in 2016: ‘indrukwekkend exemplaar, met kroondoorsnede van 26 m!’. De boom was toen 15 m. hoog, de stam had een omtrek van 418 cm. En we zijn inmiddels alweer tien jaar verder!

Geschonden dorp, geschonden boom

De beuk is zeker indrukwekkend. Een bijzondere combinatie van treurigheid, bescherming en sierlijkheid. Hij staat, zijn takken gespreid over de grafsteen van J. Ledeboer uit 1880, schijnbaar onaangedaan door de heftige gebeurtenissen die Randwijk in de 20ste eeuw heeft ondergaan.
De kerk brandde begin 20ste eeuw uit en in oktober 1944 werd de toren opgeblazen, waarschijnlijk door een Engelse jachtbommenwerper, waardoor een groot deel van de kerk werd verwoest. Foto’s uit die tijd, beheerd door Historische Kring Midden-Betuwe en uit het archief van de Hervormde gemeente van Randwijk laten zien dat ook de treurbeuk gehavend was, en dat de top eruit lijkt te zijn.

Beluchtingspijp in de stam gegroeid

Jan Jansen uit de Achterstraat is jarenlang betrokken bij het kerkbeheer en is tien jaar penningmeester van het College van kerkrentmeesters geweest. Hij vertelt dat rond 1960, toen de kerk overging naar verwarming door olie i.p.v. kolen, redelijk dichtbij de boom de olietank werd ingegraven. De boom groeide door en de beluchtingspijp voor de tank is inmiddels in de stam gegroeid. Daar, aan de stamvoet, groeien sinds een paar jaar inktzwammen.
Het kerkbeheer onderhoudt de boom: vorig jaar zijn er dode takken uit gehaald en af en toe moet gesnoeid worden. De Bomenstichting zorgt ervoor dat er regelmatig inspecteurs komen kijken naar de conditie van de monumentale boom. Die is ook in 2021 als goed beoordeeld. Mocht er groot onderhoud nodig zijn, kan er subsidie aangevraagd worden bij het Bomenfonds omdat hij in het landelijk register is opgenomen.

Brokken grafsteen en schedels

Jan Jansen vertelt: ‘In 1890 werd het kerkhof aan de Bredeweg in gebruik genomen, maar tot WOII waren er nog veel graven van voor 1890 rond de kerk. Niet alleen de kerk, maar ook het kerkhof raakte enorm beschadigd in 1944. De meeste grafstenen waren kapot en de graven waren verwoest. Brokken grafsteen zijn bij het herstel gebruikt voor de verharding van het terrein om de kerk. De menselijke resten werden waarschijnlijk in één of meer kratergaten begraven. Jaren later kwamen ze af en toe, bij het maaien bijvoorbeeld, nog bloot. In de 80-er jaren was de PTT (nu KPN) bijvoorbeeld aan het graven bij de ingang aan de Dijkstraat voor de aanleg van een telefoonlijn. Tot hun verbazing kwamen ze daar schedels tegen.

Grafsteen van J. Ledeboer

De grafsteen van J. Ledeboer, geboren op 9 juli 1827 in Rotterdam en overleden in Randwijk op 23 oktober 1880, was echter heel gebleven. Deze grafsteen is bij het herstel van de kerk verplaatst en kwam onder de treurbeuk, met een sierhek erom heen. Zijn graf zelf is verdwenen.

Maar wie was J. Ledeboer? In o.a. www.genealogieonline.nl  is op te maken dat Jacob Ledeboer ongehuwd was en uit een welgestelde familie kwam. Zijn opa Bernardus Ledeboer was koopman in wollen, katoenen, linnen en zijden manufacturen. Zijn oom Lambertus Gerardus Cornelis Ledeboer was een dominee die zich in 1841 afscheidde van de Nederlandse Hervormde Kerk.

Het zwarte schaap

Uit www.openarchieven.nl is op te maken dat Jacob van 1876 – 1878 geen stabiel leven had. Hij was zonder beroep en korte tijd ingeschreven in Boxtel en in Laren (bij Lochem). In die jaren werd hij ook vier keer ingeschreven in het huis van bewaring in Goes, op grond van ‘Verkwisting’ (Zeeuwsarchief.nl). Hij werd elke keer vrij snel ontslagen, en er is sprake van een curator. Het lijkt erop dat hij het zwarte schaap van de familie was. Wanneer en waarom hij naar Randwijk kwam is na veel gezoek onduidelijk gebleven. Maar dat hij een grafsteen kreeg, en dus een 1e klas graf, lijkt erop te duiden dat zijn familie in contact bleef. Zij hebben vermoedelijk betaald voor de grafsteen die na WOII die mooie plek onder een bijzondere treurbeuk heeft gekregen.

foto’s: Jan Prins en archief Hervormde Kerk

Op verzoek van de Randwijker schrijft Noor Bas, biologe, een serie artikelen over ons dorp, gezien vanuit de bijzondere bomen die hier staan. Lees het ongesnoeide verhaal over de treurbeuk en het tragische leven van J. Ledeboer op www.randwijker.nl/bomen

Leilinden aan de Achterstraat

Interessant, Nieuws, Persoonlijk, Uncategorized, Vrijwilligerswerk, , , , , , , ,

De Randwijkse Noor Bas uit de Erfstraat is van oorsprong biologe. Zij schrijft op verzoek van de Randwijker een serie korte artikelen over ons dorp, gezien vanuit de bijzondere bomen die hier staan.
Je vindt steeds een ongesnoeide versie van het verhaal online via www.randwijker.nl/bomen

Afgelopen jaar zijn er in Randwijk en Indoornik 85 bomen geplant bij particulieren en op gemeentegrond. Voor vergroening, verkoeling, biodiversiteit. Maar ook voor volgende generaties. Wie weet worden ze in de toekomst herkenningspunten, onderdelen van verhalen.

Bomen van stand

In Randwijk en Indoornik staan 24 bomen die zijn opgenomen in het gemeentelijk register monumentale en waardevolle bomen. Dat betekent dat deze bomen belangrijk en beeldbepalend zijn en niet zomaar gekapt mogen worden.

Vijf bomen zijn ouder dan 100 jaar: een zomereik aan de Erfstraat, een treurbeuk en varenbeuk aan de Kerkstraat in Randwijk, een zomerlinde en gewone beuk aan het Campmanplein in Indoornik.  De treurbeuk bij de kerk, met een indrukwekkende kroondoorsnede van 26 meter, is opgenomen in het landelijk register van monumentale bomen.
In het gemeentelijk register staan vijf bomen die geplant zijn in 1940. Een taxus aan de Dijkstraat, een gewone linde op de begraafplaats, 2 platanen aan de Bredeweg en een zomereik aan de Knoppersweg. Ook deze vijf bomen hebben de oorlog en de vele decennia daarna overleefd.

150 jaar oude bomen

Als je het paadje tussen Kerkstraat 13 en 15 fietst of loopt, zie je links, als je bijna bij de Achterstraat bent, een hoge naaldboom. Een grove den, uniek in de Betuwe. En daarna, vlak voor de boerderij, traditioneel, 4 oude leilindes.

Ze staan in de tuin van Ruud Schotman. Hij kocht de boerderij in 1971 van Nico Timmer en Jo Gerritsen. Het bedrijf was gesaneerd en mocht verkocht worden. De boerderij dateert van voor 1800 en is, inclusief de leilindes, sinds de 80er jaren een gemeentelijk monument onder de naam ’t Prinsenhof.

Leilinde met een schotwond

De vier leilindes zijn oud, wellicht ouder dan 150 jaar. Geplant en jarenlang gesnoeid voor verkoeling in de zomer met toch genoeg licht in de winter. Verder was het perceel kaal toen Ruud het kocht, er was vrij uitzicht tot ver na de Kerkstraat.

Twee van de vier leilindes laten flinke sporen zien van de gevechten in WOII. Engelse soldaten zaten verschanst in de boerderij, Duitse soldaten bevonden zich een paar honderd meter ervandaan. 45 jaar geleden, bij een bezoek van Engelse veteranen van operatie Market Garden aan de Achterstraat vroeg een veteraan of hij vanuit het huis mocht kijken. En riep toen uit, wijzend richting de Kerkstraat: ‘Yes, that’s where the Germans were!’

Eén linde heeft tijdens de oorlog een schotwond opgelopen, er zit een groot gat in de stam. Een andere linde is door de Engelsen op 50 cm hoogte gekapt om goed schootsveld te hebben op de vijand, voor de mitrailleurs vanuit de opkamer. Dit gat zit in de rechterboom op de 1e foto.

80 jaar later staan ze beiden met de andere twee lindes fier voor het pand. Ruud merkt op: een lindeboom laat niet met zich sollen. De eerste jaren heeft Ruud de linden verwaarloosd waardoor zijn vader, die net met pensioen was, de kruin met polsdikke takken ging snoeien.
4 meter hoog op een ladder met een handzaag werd hij door zo’n tak naar beneden gegooid. Pols en arm gebroken. Maar ongetwijfeld hebben daarna Ruud’s goed beheer en zorgvuldig snoeiwerk geholpen de bomen mooi te houden.

Grove den zonder zandgrond

En de grove den? Ruud wilde in 1971 de toen lege tuin beplanten met bijzondere bomen en toenmalig buurman Jaap v. Schaik kon wel aan een jonge grove den komen. De grove den is een inheemse naaldboom, die vooral op armere zandgronden te vinden is. Ruud plantte hem aan het eind van de tuin. Wat later begroef hij, na de geboorte van zijn oudste dochter, de placenta bij de boom, een oud gebruik. De jonge den aardde goed in de Betuwse klei en is in ruim 50 jaar uitgegroeid tot een markante boom.

Platanen met 100 kaarsjes

Interessant, Nieuws, Uncategorized,

November is de Maand van de Monumentale Bomen. En daar hebben we er in Randwijk twee van.

Het is in stilte voorbijgegaan, en toch is het best iets om bij stil te staan: de twee majestueuze platanen die de Bredeweg bij de begraafplaats zo’n karakter geven, staan er nu 100 jaar. Ze werden er neergezet in 1920 volgens boomonderhoud van gemeente Overbetuwe. Ze hebben alles overleefd. Stormen, een wereldoorlog, ziektes, werkzaamheden. Echte monumentale bomen dus.

Afgelopen zomer zijn ze weer bijgepunt en opgeknipt, tijdens de vijfjaarlijkse opknapbeurt die elke boom in Overbetuwe ten deel valt. Met hoogwerkers en in alpinisme-uitrusting gestoken boomwerkers werden al te zware takken verwijderd en keerde het licht terug in de kruin. Zodat de eerstvolgende storm niet leidt tot rondvliegende zaadbollen en dode takken en schade aan auto´s en huizen.

Als twee poortwachters van de begraafplaats staan de bomen er nu weer fraai bij.
Voor nog eens 100 jaar, hopen we.

Meer weten over monumentale bomen: Bomenclub Nederland.
of Bomenstichting.